مطلب دوم : آن است كه آيا در حكم به شرعيت تسليم ثانيه به جانب يسار كفايت مىكند وجود انسانى اگر چه از جملهء مأمومين نبوده باشد ، يا مختص به اين است كه آن شخص از جملهء مأمومين بوده باشد ؟ مىگوئيم : اگر چه مقتضاى حديث صحيح « فان لم يكن عن شماله أحد سلم واحدة » « 1 » اول است ، لكن ظاهر آن است كه حكم مختص به مأموم بوده باشد ، نظر به مقتضاى تعليل در حديث صحيح كه فرموده « لان عن يسارك من يسلم عليك » نظر به اين كه امر به تسليم به جانب يسار معلل است به صدور سلام از كسى كه در جانب يسار بوده باشد ، و معلوم است كه اين مختص به مأموم است . لكن اشكالى كه در اين مقام مىتوان كرد اين است بنابر آنچه كه مذكور شد پس وجود مأموم مطلقا كفايت نمىكند در حكم به مشروعيت سلام به جانب يسار بلكه علت شرعيت صدور سلام است از آن كس ، بنابراين هرگاه فرض شود در جانب يسار اين شخص ماموم باشد لكن سلام از او به جانب يمين صادر شود ، پس حكم به شرعيت سلام به جانب يسار در چنين صورت ممكن نخواهد بود . جواب از آن مىتوان گفت : كه وجود يك نفر از مأمومين در جانب يسار كه سلام نمايد به جانب يمين خود كفايت مىكند در حكم به شرعيت سلام به جانب يسار ، اگر چه شخصى متصل به اين شخص ترك سلام به جانب يمين نمايد بلى اشكال متوجه است در صورتى كه فرض شود موجود در جانب يسار يك نفر باشد و آن ترك سلام نمايد ، يا فرض شود كه مشخص باشد كه احدى از اشخاص موجوده در جانب يسار سلام به جانب يمين ننمايد ، پس بايد حكم به شرعيت سلام به جانب يسار در چنين صورت نتوان نمود . تحقيق در جواب از اشكال اين است كه ايراد در صورتى متوجه است كه حمل شود كلام معصوم عليه السّلام « لان عن يسارك من يسلم عليك » بر اخبار ، و اين صحيح

--> « 1 » وسائل الشيعه ج 4 / 1007 .